Wiedza tajemna

Irlandzkie mity, krwawe bóstwa, leśne wróżki, czyli tajemnice „Sekretu Księgi z Kells”

Sekret Księgi z Kells to powstała w 2009 roku animacja, której reżyserem jest Tomm Moore (Sekrety morza, 2014), a współreżyserką jest Nora Twomey (Żywiciel, 2017).

Fabuła przedstawia losy Brendana, chłopca mieszkającego w irlandzkim opactwie otoczonym wielkim murem, który ma chronić jego mieszkańców przed morderczymi Wikingami. Wraz z pojawieniem się w opactwie Brata Aidana, chłopcu zostaje powierzone dokończenie sekretnej księgi.

Polecam włączyć sobie soundtrack, zanim przejdziecie do lektury:

Co kryje Sekret Księgi z Kells?

Zacznijmy od tego, że chociaż postacie, elementy fantasy i fabuła są fikcyjne, Księga z Kells istnieje naprawdę. Jest to bogato iluminowany, pełen ilustracji manuskrypt spisany przez celtyckich mnichów ok. 800 roku. Oprócz wspaniałych i misternych ilustracji o niebywałej wartości artystycznej, w Księdze znajduje się spisany po łacinie tekst czterech Ewangelii wraz z notami wstępnymi i komentarzami. Mimo tego, że rękopis nie został ukończony, przez wielu specjalistów uważany jest za jedno z najbardziej godnych uwagi zachowanych dzieł średniowiecznej sztuki religijnej.
Dowody historyczne i archeologiczne sugerują, że od samego początku Księga została kilkakrotnie przeniesiona (w tym, jak pokazano na filmie, podczas inwazji Wikingów) i zagubiona na różne okresy. Niektóre projekty koncepcyjne do filmu odzwierciedlają aspekty oryginalnej Księgi z Kells. Na przykład kształty powtarzających się wzorów drzewnych, gdy Brendan wchodzi do lasu, są podobne do układu i kształtów kolumn i łuków na stronie „Eusebian Canons, Folio 5R” prawdziwej książki. Występująca w filmowych kadrach i Księdze plecionka również inspirowana jest słynnym ornamentem plecionkowym.

Od XVII wieku Księga z Kells mieści się w bibliotece Trinity College w Dublinie.

Prace nad filmem rozpoczęły się w 1999 roku, kiedy reżyser Tomm Moore wraz ze swoimi przyjaciółmi zobaczył The Thief and the Cobbler Richarda Williamsa (1993; twórcy Cobblera mówili, że Disney „go ukradł” i na jego podstawie nakręcił Aladyna, 1992; w Polsce znana jest okaleczona przez producenta wersja pt. Złodziej z Bagdadu) i disnejowską Mulan (1998), które wykorzystały sztukę tradycyjną jako punkt wyjścia do pięknego stylu animacji 2D. Obrazy te zainspirowały Moore’a do stworzenia filmu o podobnej stylistyce opartego o irlandzką sztukę i kulturę.

Poza sztuką średniowieczną, twórcy inspirowali się m.in. serialem Samuraj Jack Genndy’ego Tartakovsky’ego, który korzysta z wielu międzynarodowych wpływów artystycznych, oraz wczesnymi filmami Hayao Miyazakiego, takimi jak Laputa – podniebny zamek (1986), Mój sąsiad Totoro (1988) czy Księżniczka Mononoke (1997).

Liczba mnichów jest podejrzanie niewielka, a postaci rysowane są w ciekawy, aczkolwiek mało realistyczny sposób, podobnie jak sama architektura. Jest to oczywiście zabieg celowy, mający zbliżyć styl animacji do sztuki miniaturowej znamiennej dla ewangeliarza. Kadry są oparte na schemacie koła, a postaci są scentralizowane – zazwyczaj znajdują się na środku, pozostawiając po bokach puste miejsce.

Sekret Księgi z Kells
Sekret Księgi z Kells

Brendan ma 12 lat, a z prequela zawartego w wersji Blu-Ray dowiadujemy się, że jako dziecko został on uratowany przed Wikingami przez wuja Cellacha, co miało miejsce w 790 roku. Akcja filmu rozgrywa się głównie w 802 roku, czyli właśnie w tym roku, w którym Wikingowie faktycznie najechali na Ionę.

Brendan ma na imię tak samo, jak Brendan Żeglarz, czyli Święty Brendan, który był irlandzkim mnichem, opatem, a także żeglarzem, podróżnikiem i jedną z najsławniejszych postaci średniowiecznej hagiografii. Bardzo to pasuje do naszego głównego bohatera, który również wyrusza w daleką podróż, podczas której niesie kaganek oświaty.

Poniżej podróż filmowego Brendana, przedstawiona w formie tryptyku, oraz leśna katedra – jedne z wielu nawiązań do kultury chrześcijańskiej.

Sekret Księgi z Kells
Sekret Księgi z Kells

Aisling nazwano tak na cześć powstałego w XVII wieku gatunku irlandzkiej poezji. Aisling po irlandzku znaczy wizja lub sen. W wierszu tego gatunku poeta opisywał, jak doznał wizji z duchem Irlandii, który objawił mu się jako kobieta – albo młoda i piękna lub jako stara i wynędzniała. Kobiecy duch inspirował artystę do pisania o swojej ojczyźnie oraz służył mu za przewodniczkę przy tworzeniu wiersza (podobnie jak Aisling jest przewodniczką Brendana w filmie).
Duch Irlandii na ogół lamentował nad kondycją kraju i jego narodu i przewidywał rychłą poprawę ich losów, co zazwyczaj wiązało się z powrotem na tron Wielkiej Brytanii i Irlandii rzymskokatolickich Stuartów.

The Dream (1883) Pierre-Cécile Puvis de Chavannes

Aisling należy do Tuatha Dé Danann (lud bogini Danu), rasy ludzi, która według Lebor Gabála Érenn (Księga Inwazji) jest piątą grupą ludności zamieszkującą Irlandię. Chrześcijańscy redaktorzy księgi sprawili, że Tuatha Dé Danann został tak zredukowany i zmarginalizowany, żeby finalnie przypominać małe stworzenia obecnie zwane wróżkami. W irlandzkiej mitologii grupa ta pochodzi od przedchrześcijańskich bóstw pogańskich.

Sekret Księgi z Kells

Konkretyzując, Aisling jest aos sí (starsza forma aes sídhe), czyli wróżką/elfem z mitologii irlandzkiej, który strzeże lasów i jezior. Aos sí są pozostałością po Tuatha Dé Danan, który, zgodnie z wyżej wspomnianą Księgą Inwazji, został pokonany przez śmiertelników, Milezjanów. W ramach traktatu kapitulacyjnego Tuatha zamieszkali pod ziemią, pod pagórkami i kurhanami zwanymi sídhe.

Pangur Bán ma jedno oko niebieskie, a drugie zielone. W irlandzkiej mitologii dwukolorowe oczy oznaczają, że ich posiadacz jest związany ze światem nadprzyrodzonym.

Sekret Księgi z Kells

Imię kota tłumaczy się jako Białofilc.

Pangur Bán został tak nazwany na cześć kota występującego w irlandzkim wierszu z VIII wieku o tym samym tytule, który pewien mnich napisał do swojego zwierzaka. Brat Aidan (Mick Lally) recytuje skróconą interpretację wiersza we współczesnym języku irlandzkim (Gaeilge) podczas napisów końcowych. Mick Lally znał irlandzki, co można uznać za super moc.

Na angielskiej Wikipedii znajdziecie oryginalny wiersz, a poniżej grafika z tłumaczeniem Robina Flowera:

authorbobfreeman.wordpress.com

Brat Aidan został oparty o postać misjonarza i mnicha zamieszkującego szkocką wyspę Ionę, Aidana z Lindisfarne.

Sekret Księgi z Kells

Brat Aidan opowiada o najważniejszej stronie księgi, zwanej Chi Rho. Chi i Rho to dwie pierwsze greckie litery imienia Chrystusa.

Sekret Księgi z Kells
Christ’s Monogram Page, Księga z Kells

Dębowe „jagody”, które zbiera Brendan, to w rzeczywistości patologiczne narośla na liściach dębu powstałe wskutek działalności owadów zwanymi galasówkami dębiankami. Atrament z galasów dębowych (ang. iron gall ink, oak gall ink) wykorzystywany jest już od V wieku, a charakteryzuje się ciemną barwą, ekstremalną trwałością i praktycznie całkowitą wodoodpornością. Dzięki powszechnemu wykorzystywaniu tego atramentu wciąż można odczytać kilkusetletnie ręcznie pisane kroniki, listy czy dokumenty. Jego ślady znaleziono w Rękopisach z Qumran (Dead Sea Scrolls) i Ewangelii Judasza.

Sekret Księgi z Kells
Sekret Księgi z Kells

Film pełen jest celtyckich symboli, takich jak kamienne kręgi, krzyże, okręgi czy triskeliony. Nawet układ Kells opiera się na krzyżu celtyckim.

„Wierzę, że krzyż celtycki pokazuje połączenie pogańskiego kultu boga słońca Lugh i nowej wiary chrześcijańskiej. Krąg, który obejmuje ramiona krzyża, można postrzegać jako nakładanie się starych bogów na nową wiarę.”

Tomm Moore, reżyser

O kamiennych kręgach mówiono, że są wejściami do świata wróżek. Niedziwne, że twórcy postanowili, że to właśnie w tym miejscu Brendan pozna Aisling. Kamień umiejscowiony w środku okręgu, przy którym bohaterowie się spotykają, zwany jest kamieniem z Turoe (Turoe stone).

Sekret Księgi z Kells
Sekret Księgi z Kells
Sekret Księgi z Kells
Sekret Księgi z Kells

Crom Cruach to pogański bóg czczony w przedchrześcijańskiej Irlandii. Według poematu z XII-wiecznej Księgi z Leinster był wielkim, złotym posągiem otoczonym dwunastoma kamiennymi bożkami, który usytuowany był na równinie Magh Slécht w Ulsterskim hrabstwie Cavan. Cromowi Cruachowi ludność miała składać krwawe ofiary ze swoich dzieci podczas święta Samhain, w zamian za urodzaj w postaci obfitości mleka i zboża. Według Tripartite Life of Saint Patrick kres krwawemu kultowi, którego wyznawcy podobno często ginęli podczas praktyk rytualnych, położył sam święty Patryk. Według legendy, kiedy Patryk zbliżył się do bóstwa i uniósł swój pastorał, złota figura upadła twarzą w dół, a pozostałe posągi zapadły się w ziemię. Pojawił się wówczas demon zamieszkujący złotą statuę, ale Patryk przeklął go i strącił do piekła. Tak czy inaczej, nikogo już nie powinno dziwić, że Aisling zabrania Brendanowi chociażby wypowiadać imię Crom Cruach – bóstwo w końcu zabiło jej rodziców.

Co o tym paskudnym bogu mówi reżyser Sekretu Księgi z Kells?

„Wierzę, że legenda o świętym Patryku skazującym węże na wygnanie może pochodzić od legendy, w której pokonał Crom Cruacha i zniszczył jego bożków. Wykorzystaliśmy Crom Cruacha, dość mroczne pogańskie bóstwo, aby pokazać obawy Brendana. Jego podróż do kryjówki Croma symbolizuje podróż do własnej duszy, własnej wyobraźni, aby pokonać swoje lęki i odzyskać oko, nową wizję, której potrzebował, aby zostać mistrzem sztuki, iluminatorem.”

Sekret Księgi z Kells

Kiedy Wikingowie napadają na osady lub zbliżają się do nich ze swoimi okrutnymi zamiarami, zawsze widzimy kruki. Podczas najazdu na Kells jeden z ptaków usiadł w oknie wieży, na wprost przerażonego mnicha, i zaczął donośnie krakać, co spotęgowało grozę tej strasznej sceny. Nie można nie odnieść wrażenia, że czarne ptaszyska nawiązują do kruków o imionach Hugin i Munin, które towarzyszyły nordyckiemu bogowi wojny, Odynowi. Imiona ptaków znaczą odpowiednio Myśl i Pamięć.

W Grímnismál, czyli jednym z mitologicznych poematów czytamy:

w staronordyckim:
Huginn ok. Muninn fliúga hverian dag
iörmungrund yfir;
óomk ek of Huginn, at hann aptr ne komit,
þó siámk meirr um Muninn.

w tłumaczeniu:
Przez cały świat wzdłuż i wszerz, każdego dnia
Lecą Hugin i Munin;
Boję się, że Hugin nie podoła lotu,
Ale bardziej obawiam się o Munina.

Odyn ze swoimi krukami, domena publiczna

Wielki mur, który ma ochronić Kells przed najazdem Wikingów, można rozumieć jako ścianę, którą chrześcijaństwo odgrodziło się nie tylko od niebezpiecznych najeźdźców, ale także od starych wierzeń, demonów i żądnych krwi duchów. Nie bez kozery wuj Brendana mówi mu, żeby nie chodził do lasu, bo jest tam niebezpiecznie. Można pokusić się o stwierdzenie, że obawy opata nie dotyczyły jedynie śmierci od mieczy Wikingów, ale również ryzyka, że Brendan zszedłby z chrześcijańskiej ścieżki. I na przykład poznał zmieniającą postać magiczną dziewczynkę, która należy do pogańskiego świata… Miejmy też na uwadze, że ściana odcinała chrześcijan od mocno związanych z naturą pogan, co nie było już takie dobre (o tym w dalszej części tekstu).

Sekret Księgi z Kells

Brendan pokonuje Crom Cruacha za pomocą kawałka kredy – artykułu piśmienniczego, który reprezentuje jego oddanie do ilustrowania Księgi i wiarę chrześcijańską.

Sekret Księgi z Kells

Tak wyglądały prace koncepcyjne:

Przy produkcji filmu pomógł Didier Brunner z Cartoon Movie, który produkował wówczas Trio z Belleville (2003).

Sekret Księgi z Kells

Jeśli zastanawialiście się, co śpiewa Aisling, to w poniższym wideo znajdziecie tłumaczenie:

Sekret Księgi z Kells porusza wiele tematów, z których do mnie przemawia najgłośniej: każdą wiarę i kulturę trzeba szanować, a wojny między wiarami są bez sensu. To właśnie sztuce pogańskich Celtów Księga zawdzięcza swą wspaniałą stronę wizualną (ornamentalistyka, charakterystyczny sposób przedstawiania ludzi), natomiast bez chrześcijaństwa w ogóle by nie powstała. Manuskrypt to nadzieja dla społeczeństwa, który jeśli trafi pod strzechy, doprowadzi do rozwoju cywilizacyjnego. W Sekrecie Księgi z Kellsa jesteśmy świadkami sojuszu między dwiema wiarami, której przedstawiciele zdają sobie sprawę z wagi stojącego przed nimi zadania. Wspaniałe jest też to, że żadna z wiar nie jest lepsza, ani gorsza, nie jesteśmy nawoływani do zwrócenia się bardziej w którąś z nich – szanujmy i dbajmy o to, co dobre i piękne.

„Czuliśmy, że w czasach, w których rozgrywa się ta historia, wiary i przekonania zaczęły się przenikać, a subiektywne opowiadanie jej [historii] oczami młodego chłopca dorastającego w tym świecie wymagało jednakowego uwzględnienia wszystkich przekonań, z którymi mógł się spotkać. Wierzę, że prawda leżąca u podstaw zarówno religii chrześcijańskiej, jak i innych wyznań jest taka sama, więc staraliśmy się to pokazać.”

Tomm Moore, reżyser

I zdecydowanie się to udało!

A co do przenikania się wiar, warto wspomnieć, że w Irlandii nie praktykowano chrystianizacji ogniem i mieczem. Proces ten zachodził powoli, a zmiana wiary była dobrowolna, dlatego doszło do mieszania się wierzeń. I tak oto mnisi przyjaźnili się z druidami i Chrześcijanie przyjęli m.in. pogańską Wielkanoc i Boże Narodzenie.

Sekretowi Księgi z Kells wystarczył tydzień na ekranach w Nowym Jorku i Los Angeles tuż przed końcem roku, aby zakwalifikować się do Oscarów. Film stanął do walki wraz z Księżniczką i żabą, Koraliną i tajemniczymi drzwiami, Fantastycznym Panem Lisem oraz zwycięskim Odlotem.

Jeśli jeszcze nie widzieliście tego filmu, to koniecznie dodajcie go do swojej listy must-see, razem z kolejnym filmem Moore’a, czyli:

Leave a Reply

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

%d bloggers like this: